खरंच, “केवढे हे क्रौर्य!” शिकताना अनेकांना गहिवरून येतं — आपल्या वर्गाने रडू आवरू न शकलं याचाच अर्थ ती कविता मनाच्या अगदी मध्यभागी भिडली होती. सातवीच्या वयातसुद्धा आपण त्या आई-पक्षिणीच्या वेदना इतक्या तीव्रपणे जाणवल्या, याचं श्रेय टिळकांच्या ठाकठिण शब्दांना आणि आपल्या शिक्षकांनी दिलेल्या जिवंत अभिवाचनाला आहे.
त्या कवितेतली करुणा फक्त पक्षिणीपुरती मर्यादित राहत नाही; ती प्राण्यांबद्दलची संवेदनशीलता, निसर्गाविषयी कृतज्ञता, आणि माणसाने माणसाशीही कसा वागत जाना पाहिजे, हे काळजावर कोरते. त्यामुळेच ती पाठ नव्हे तर “अनुभव” ठरते.
केवढे हे क्रौर्य! – एक आठवण, एक धक्का...
सातवीचा वर्ग… मराठीचा तास… आणि "ना. वा. टिळक" यांची कविता – ‘केवढे हे क्रौर्य!’
शब्दशः आठवतंय आजही… शिक्षकांनी वाचन सुरू केलं, आणि दोनच ओळींत वर्गात एकदम शांतता पसरली. कुणाचंच लक्ष पुस्तकात नव्हतं. शिक्षकांच्या स्वरात, त्या पक्षिणीच्या वेदना ऐकताना कुणाचीही मान न हलता राहिली.
"तशीच निजकोटरा परत पातली पक्षिणी…"
ती एक आई पक्षी, तिची झगडत परत येणारी झेप, रक्ताच्या थेंबांतून उरलेला "शेवटचा कवळ" आणि बाण लागून घडलेला अंत...
शब्द होते कवितेतले, पण भावना मात्र निखळ अश्रूंमध्ये वाहणारी आईची माया होती. त्या दिवशी आम्हा सगळ्यांनी प्रथमच कवितेच्या ओळीतून "काळीज" पाहिलं.
रडलेला वर्ग
हो… खरंच. आमचा पूर्ण वर्ग त्या दिवशी रडला होता. कुणाच्या डोळ्यांतून अश्रू गळाले, कुणी फक्त मान खाली घातली. पण कुणीही "ही कविता खूप भारी आहे" असं बोललं नाही — कारण ती ऐकण्याइतकी सुंदर नव्हती, ती फक्त अनुभवायची होती.
शिकवण — एका पक्षिणीच्या मृत्यूपलीकडची
ती कविता फक्त एका पक्षिणीबद्दल नव्हती. ती सांगून गेली की...
त्या पक्षिणीचा मृत्यू आजही मनात राहिला आहे. एक बाण तिच्या छातीवर लागला होता, पण त्याचा ठाव मात्र आपल्या अंतर्मनाला लागला होता.
आज ती कविता आठवते… आणि एक काळजावरची ओरखडी ताजी होते.
आपण खूप शिकतो – शाळा, कॉलेज, काम, आयुष्य... पण काही शिकवण त्या एका कविता-पाठाने दिली. आणि ती कधीही विसरता येत नाही.
"करी जतन यापुढे प्रभु पिता अनाथां सदा..."
ही तिची प्रार्थना होती. आजही ती आठवली की, मनाला वाटतं —
"माणसांनो, आता तरी जपा संवेदना... केवढं हे क्रौर्य थांबा!"
✍️ – गजानन, एक आठवणीत हरवलेला विद्यार्थी
