पानिपतनंतर मराठ्यांचे पुनरागमन : खरा इतिहास (१७६१–१७७१)

पानिपतनंतर मराठ्यांचे पुनरागमन : खरा इतिहास (१७६१–१७७१) १७६१ साली तिसऱ्या पानिपतच्या युद्धात मराठ्यांचा पराभव झाला. हा पराभव केवळ लष्करी नव्हता, तर मराठा साम्राज्याच्या आत्मविश्वासावरही मोठा आघात होता. परंतु हा शेवट नव्हता. पानिपतनंतर काही वर्षांतच पेशवे माधवराव (नाना साहेब पेशवे) यांनी मराठा साम्राज्याची पुनर्बांधणी सुरू केली. आर्थिक शिस्त, सैन्याची पुनर्रचना आणि मुत्सद्देगिरी यांच्या जोरावर मराठे पुन्हा उभे राहिले. उत्तर भारतातील मराठ्यांचे पुनरागमन १७६९ ते १७७१ या काळात महादजी शिंदे, तुकोजी होळकर, विसाजी कृष्ण भट, गोविंद पानसरें यांसारख्या सरदारांनी उत्तर भारतात मोहिमा राबवल्या. या मोहिमांमुळे: दिल्ली, आग्रा, मथुरा सोनीपत, रोहतक, पानिपत परिसर हरियाणा व गंगा-यमुना दोआब या भागांवर मराठ्यांचा प्रभाव पुन्हा प्रस्थापित झाला. शाह आलम दुसरा आणि दिल्लीचा तख्त १७७१ मध्ये मुघल बादशहा शाह आलम दुसरा याला मराठ्यांच्या संरक्षणाखाली पुन्हा दिल्लीच्या तख्तावर बसवण्यात आले. यामुळे: मुघल सत्ता नावापुरती राहिली प्रत्यक्षात दिल्लीतील राजकारणावर मराठ्यांचे वर्चस्व निर्माण झाले अफगाण आक्रमक अहमदशहा अब्दाली याची भारतात पुन्हा येण्याची हिंमत झाली नाही. पानिपताचा पराभव – कसा पुसला गेला? १७७१ मध्ये पानिपतच्या मैदानावर तिसऱ्यासारखे निर्णायक युद्ध झाले नाही, पण पानिपताचा प्रदेश आणि उत्तर भारतातील राजकीय सत्ता मराठ्यांनी परत मिळवली. म्हणून इतिहासकार मान्य करतात: मराठ्यांनी पानिपतचा अपमान युद्धाने नाही, तर मुत्सद्देगिरी, संयम आणि विजयांच्या मालिकेने पुसून काढला. निष्कर्ष मराठे पराभूत झाले होते, पण ते कधीच संपले नव्हते. पानिपत हा मराठ्यांचा अंत नव्हता, तर नव्या संघर्षाची सुरुवात होती.